Xử lý vấn đề pa lăng phát tiếng ồn bất thường

Nếu tiếng ồn xuất hiện trên pa lăng lắp cùng cầu trục hoặc cổng trục, anh, chị cũng nên kiểm tra nguồn điện dọc, nguồn điện ngang và cơ cấu di chuyển xe con. Bài hệ thống điện cầu trục của SHM có thể dùng làm nền tảng khi cần đối chiếu đường cấp điện cho toàn bộ thiết bị.

2. Xác định tiếng ồn xuất hiện khi nào và ở đâu

Cùng một tiếng kêu có thể đến từ nhiều cụm khác nhau. Vì vậy, cách xử lý pa lăng phát tiếng ồn bất thường hiệu quả là xác định thời điểm phát tiếng trước, sau đó mới khoanh vùng cụm lỗi.

2.1. Tiếng kêu khi khởi động

Nếu pa lăng vừa bấm nút đã kêu ù, giật hoặc gõ khô, cần nghĩ đến nhóm lỗi điện, phanh và khớp truyền động.

• Dấu hiệu: Motor nâng kêu to, móc nâng nhích chậm, contactor đóng ngắt không dứt khoát hoặc tải rung ngay lúc bắt đầu.
• Nguyên nhân gốc: Điện áp thấp, mất pha, phanh chưa nhả hết, khớp nối rơ hoặc bánh răng va đập do khe hở ăn khớp lớn.
• Cách kiểm tra: Đo điện áp khi khởi động có tải, quan sát thời điểm phanh nhả, kiểm tra tải nâng và tình trạng contactor.

Nếu motor pa lăng kêu to nhưng tải không nhích, anh, chị nên ngắt nguồn ngay. Việc cố bấm lệnh nâng có thể làm cuộn dây motor nóng nhanh và hỏng nặng hơn.

2.2. Tiếng kêu khi đang nâng tải

Tiếng ồn tăng theo tải hoặc theo tốc độ nâng thường liên quan đến ma sát cơ khí.

• Dấu hiệu: Pa lăng kêu lạch cạch, kêu rít hoặc rung tăng khi tải nặng hơn.
• Nguyên nhân gốc: Hộp giảm tốc thiếu dầu, bánh răng mòn, ổ bi trong motor hỏng, cáp/xích khô dầu, puly lệch hoặc tang cuốn cáp làm việc không đều.
• Cách kiểm tra: Kiểm tra nhiệt độ vỏ hộp giảm tốc, tình trạng dầu, độ rung motor, bề mặt cáp/xích và tải trọng làm việc (SWL).

Tải trọng làm việc (SWL) là mức tải được nhà sản xuất quy định cho thiết bị trong điều kiện vận hành phù hợp. Nếu tải thực tế thường xuyên sát ngưỡng này, tiếng ồn và nhiệt sẽ dễ tăng hơn, nhất là khi chế độ làm việc không phù hợp tần suất sản xuất.

Ảnh minh họa

2.3. Tiếng kêu khi dừng hoặc phanh

Khi tiếng rít xuất hiện lúc dừng tải, lỗi phanh cần được ưu tiên kiểm tra.

• Dấu hiệu: Có tiếng cọ, tiếng rít, tải dừng giật hoặc khu vực phanh nóng bất thường.
• Nguyên nhân gốc: Má phanh mòn, khe hở phanh sai, bề mặt phanh dính dầu/bụi, lò xo phanh mỏi hoặc bộ chỉnh lưu phanh lỗi.
• Cách kiểm tra: Theo dõi quãng trễ phanh, nhiệt vùng phanh, độ mòn má phanh và tình trạng bề mặt ma sát.

Không bôi mỡ hoặc dầu lên bề mặt phanh để “giảm tiếng rít”. Cách làm này có thể khiến phanh mất lực giữ tải.

2.4. Tiếng kêu khi xe con di chuyển

Nếu tiếng ồn chỉ xuất hiện khi pa lăng chạy ngang trên dầm, nguyên nhân có thể không nằm ở cơ cấu nâng.

• Dấu hiệu: Tiếng kêu thay đổi theo vị trí trên dầm, xe con rung, bánh xe con cọ ray hoặc chổi tiếp điện đánh lửa.
• Nguyên nhân gốc: Bánh xe con mòn, ray lệch, bề rộng cánh dầm (B) không phù hợp, motor di chuyển xe con lỗi hoặc ray điện/chổi tiếp điện tiếp xúc kém.
• Cách kiểm tra: Đánh dấu vị trí phát tiếng, kiểm tra ray, bánh xe con, chổi tiếp điện và nguồn cấp theo hành trình.

Với nhóm lỗi điện ngang, anh, chị có thể xem thêm bài thiết bị điện cầu trục để hiểu rõ hơn về hệ thống cấp điện cho xe con và pa lăng.

3. Nguyên nhân từ hộp giảm tốc và cụm truyền động

Hộp giảm tốc là một trong những nguồn phát tiếng ồn phổ biến nhất. Cụm này chuyển tốc độ quay cao của motor thành mô-men phù hợp cho cơ cấu nâng. Khi dầu bôi trơn suy giảm, bánh răng mòn hoặc vòng bi hỏng, tiếng ồn thường xuất hiện rõ theo chu kỳ quay.

3.1. Hộp giảm tốc pa lăng kêu lạch cạch

Hộp giảm tốc pa lăng kêu lạch cạch thường liên quan đến khe hở ăn khớp giữa các cặp bánh răng. Khi bánh răng mòn, mỗi lần khởi động, đảo chiều hoặc dừng tải, răng chủ động và răng bị động có thể va vào nhau mạnh hơn bình thường.

Các dấu hiệu đáng chú ý gồm:

• Tiếng lạch cạch có chu kỳ: Âm thanh lặp lại đều theo tốc độ quay.
• Rung truyền ra vỏ hộp giảm tốc: Đặc biệt khi nâng tải nặng hoặc đổi chiều.
• Nhiệt tăng nhanh: Vỏ hộp giảm tốc nóng hơn bình thường sau thời gian chạy ngắn.
• Dầu có mạt kim loại: Dầu bẩn, đổi màu hoặc có cặn là dấu hiệu cần kiểm tra sâu.

Nếu bánh răng mòn gây tiếng ồn, không nên chỉ thay dầu rồi vận hành tiếp. Dầu mới có thể giảm ma sát tạm thời nhưng không phục hồi được hình dạng răng đã mòn, rỗ hoặc sứt.

3.2. Thiếu dầu hoặc dầu hộp giảm tốc xuống cấp

Dầu bôi trơn tạo màng ngăn giữa các bề mặt kim loại. Khi thiếu dầu, dầu sai độ nhớt hoặc dầu bị lẫn bụi/nước, ma sát tăng và tiếng rít có thể xuất hiện rõ.

Anh, chị nên kiểm tra:

• Mức dầu: Đối chiếu que thăm dầu hoặc mắt thăm dầu theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
• Màu và mùi dầu: Dầu đen đặc, có mùi khét hoặc lẫn nước cần được thay.
• Phớt chắn dầu: Phớt lão hóa có thể làm rò dầu, khiến hộp giảm tốc chạy thiếu bôi trơn.
• Lịch thay dầu: Tần suất thay dầu cần bám theo số giờ vận hành, tải nâng và môi trường bụi/ẩm/nhiệt.

Với các pa lăng vận hành trong nhà máy xi măng, xưởng thép, cảng, xưởng gỗ hoặc môi trường nhiều bụi, lịch kiểm tra dầu nên chặt hơn thiết bị dùng trong kho nhẹ.

3.3. Khi nào hộp số hoặc hộp giảm tốc bị hỏng cần dừng thiết bị?

Anh, chị nên dừng vận hành nếu có các dấu hiệu sau:

• Tiếng gõ khô tăng nhanh: Âm thanh nặng, rõ và tăng khi tải lớn.
• Hộp giảm tốc nóng bất thường: Nhiệt tăng nhanh dù tải không đổi.
• Rò dầu nhiều: Dầu chảy thành vệt hoặc mức dầu tụt nhanh.
• Có mạt kim loại lớn: Dấu hiệu bánh răng, vòng bi hoặc trục đang hư hỏng.
• Tải nâng giật: Cụm truyền động không còn truyền lực ổn định.

Trong trường hợp này, xử lý pa lăng phát tiếng ồn bất thường cần đi theo hướng kiểm tra cơ khí chuyên sâu, không thử tải để “nghe thêm”. Càng thử, bề mặt răng và vòng bi càng có nguy cơ hỏng lan.

4. Nguyên nhân từ motor nâng và nguồn điện

Motor nâng là cụm dễ gây nhầm lẫn khi chẩn đoán bằng tai. Tiếng ù có thể đến từ lỗi điện, nhưng cũng có thể do rotor bị giữ bởi phanh, ổ bi kẹt hoặc hộp giảm tốc đang tạo lực cản quá lớn.

4.1. Motor pa lăng kêu ù nhưng tải không nhích

Đây là tình huống cần dừng ngay. Motor kêu ù nhưng không quay cho thấy motor đang nhận điện nhưng không tạo được chuyển động ổn định.

Nguyên nhân thường gặp gồm:

• Mất pha: Nguồn 3 pha mất một pha, làm từ trường quay mất cân bằng.
• Điện áp thấp: Mô-men khởi động không đủ để thắng tải và lực cản cơ khí.
• Phanh chưa nhả: Trục motor bị giữ lại dù lệnh nâng đã cấp.
• Ổ bi kẹt: Rotor quay nặng, lệch tâm hoặc cọ nhẹ vào stator.
• Quá tải: Tải thực tế vượt tải trọng làm việc hoặc có thêm đồ gá chưa được tính.

Không nên giữ nút nâng để “lấy đà”. Với motor nâng, thời gian đứng yên khi có điện càng lâu thì nhiệt trong cuộn dây càng tăng nhanh.

4.2. Ổ bi trong motor hỏng

Ổ bi trong motor hỏng thường tạo tiếng rít, tiếng ù hoặc tiếng lạo xạo thay đổi theo tốc độ quay. Nếu hỏng nặng, motor có thể rung mạnh và nóng nhanh.

Cần chú ý các dấu hiệu:

• Tiếng rít tăng theo tốc độ: Khi motor quay nhanh hơn, tiếng kêu rõ hơn.
• Rung ở đầu motor: Dùng cảm nhận rung hoặc thiết bị đo rung nếu có.
• Nhiệt tăng ở nắp motor: Ổ bi thiếu mỡ hoặc mòn tạo nhiệt cục bộ.
• Dấu hiệu bụi, nước, dầu lọt vào motor: Môi trường xấu làm ổ bi xuống cấp nhanh hơn.

Việc thay ổ bi cần đúng mã, đúng khe hở, đúng phương pháp ép và đúng loại mỡ bôi trơn. Ép lệch hoặc dùng ổ bi không phù hợp có thể làm tiếng ồn quay lại rất nhanh.

4.3. Tiếng rè contactor và nguồn điều khiển không ổn định

Tiếng rè trong tủ điện thường đến từ contactor, rơ le hoặc nguồn điều khiển. Lỗi này có thể làm pa lăng chạy chập chờn, gây giật tải và tăng va đập cơ khí.

Các điểm cần kiểm tra:

• Cuộn hút contactor: Có thể không đủ điện áp hoặc đã suy giảm.
• Tiếp điểm chính: Tiếp điểm rỗ, cháy đen hoặc đóng không đều gây sụt áp.
• Đầu cốt và cầu đấu: Lỏng do rung động, nhiệt hoặc bảo trì chưa đúng.
• Nguồn điều khiển: Điện áp điều khiển thấp làm contactor hút không dứt khoát.

Không nên chỉ chà nhám tiếp điểm rồi vận hành lâu dài nếu tiếp điểm đã rỗ sâu. Với hệ nâng hạ, tiếp điểm đóng cắt không ổn định có thể kéo theo lỗi motor, phanh và cáp/xích.

Ảnh minh họa

5. Nguyên nhân từ phanh điện từ

Phanh điện từ là cụm giữ tải quan trọng. Khi phanh cọ, kẹt hoặc nhả không hết, pa lăng có thể vừa kêu rít vừa nâng yếu. Đây là nhóm lỗi cần người có chuyên môn kiểm tra vì liên quan trực tiếp đến tải treo.

5.1. Phanh pa lăng kêu rít

Phanh pa lăng kêu rít thường xảy ra khi má phanh cọ vào đĩa phanh hoặc bề mặt ma sát không còn sạch. Nếu tiếp tục vận hành, phanh có thể nóng nhanh, giảm lực giữ tải hoặc làm motor quá tải.

Nguyên nhân thường gặp:

• Khe hở phanh sai: Má phanh không tách khỏi bề mặt ma sát đủ rõ.
• Má phanh mòn: Bề mặt làm việc không đều, tạo tiếng rít khi nhả hoặc khi dừng.
• Bề mặt dính dầu/bụi: Dầu mỡ, bụi kim loại hoặc rỉ sét làm phanh cọ không đều.
• Bộ chỉnh lưu phanh lỗi: Lực hút không đủ khiến phanh nhả chậm hoặc nhả không hết.
• Lò xo phanh mỏi hoặc lệch: Lực ép không đều làm phanh đóng mở bất thường.

Anh, chị có thể tham khảo thêm bài phanh cầu trục và những vấn đề cần lưu ý để hiểu vai trò của phanh trong hệ nâng hạ.

5.2. Cách kiểm tra phanh an toàn

Với kỹ thuật viên, trình tự kiểm tra nên gồm:

• Ngắt nguồn và treo biển cảnh báo: Không để người khác cấp điện lại khi đang kiểm tra.
• Đo điện áp cấp phanh: Kiểm tra điện áp đầu vào phanh và đầu ra bộ chỉnh lưu.
• Đo khe hở phanh: Dùng thước lá, đối chiếu thông số trong catalogue của nhà sản xuất.
• Kiểm tra bề mặt ma sát: Làm sạch dầu mỡ, bụi bẩn và rỉ sét, không làm xước bề mặt phanh.
• Thay linh kiện đúng thông số: Má phanh, lò xo, cuộn phanh hoặc bộ chỉnh lưu cần thay theo đúng model.

Sau khi xử lý, cần thử không tải, thử tải theo quy trình kỹ thuật và kiểm tra khả năng giữ tải trước khi đưa thiết bị vào sản xuất.

6. Nguyên nhân từ cáp tải, xích tải, puly và tang cuốn cáp

Với pa lăng cáp điện và pa lăng xích điện, tiếng ồn bất thường có thể đến từ chính cơ cấu dẫn tải. Đây là nhóm lỗi dễ phát hiện bằng mắt nhưng thường bị bỏ qua nếu đội bảo trì chỉ tập trung vào motor và tủ điện.

6.1. Pa lăng cáp điện kêu do cáp và tang cuốn

Cáp thép ma sát trên tang cuốn cáp thường tạo tiếng cạ, tiếng rít hoặc tiếng giật. Nếu cáp xếp chồng, lệch rãnh hoặc thiết bị dẫn hướng cáp kẹt, tải nâng có thể rung và cáp nhanh sờn.

Cần kiểm tra:

• Dây cáp thép: Có đứt sợi, dập, xoắn, rỉ sét hoặc mòn lệch không.
• Tang cuốn cáp: Cáp có nằm đúng rãnh, có chồng lớp hoặc bị ép mép tang không.
• Thiết bị dẫn hướng cáp: Có kẹt, mòn, vỡ hoặc làm cáp chạy lệch không.
• Puly: Rãnh puly có mòn lệch, nứt hoặc kẹt vòng bi không.
• Cách móc tải: Có kéo xiên, nâng lệch tâm hoặc tải lắc mạnh không.

Nếu cần đối chiếu nhóm lỗi thường gặp của pa lăng cáp điện, anh, chị có thể xem bài các lỗi thường gặp khi sử dụng pa lăng cáp điện cầu trục.

6.2. Pa lăng xích điện kêu lật khật

Xích tải pa lăng kêu lật khật thường do xích khô dầu, giãn bước, xoắn, rỉ sét hoặc đĩa xích mòn. Khi mắt xích không ăn khớp đều với đĩa xích, tiếng kêu có thể xuất hiện theo từng nhịp.

Cần kiểm tra:

• Tình trạng xích tải: Xích có bị xoắn, giãn, khô dầu, nứt hoặc rỉ sét không.
• Đĩa xích: Răng đĩa xích có mòn, vỡ hoặc ăn khớp không đều không.
• Hộp chứa xích: Xích có bị rối, kẹt hoặc xếp không đều trong hộp không.
• Ly hợp quá tải: Nếu ly hợp trượt, motor quay nhưng tải lên yếu và có thể phát tiếng lạ.
• Móc và cụm treo: Móc có biến dạng, chốt an toàn có đóng mở tốt, cụm treo có bị lệch không.

Không nên nối thêm xích hoặc thay xích không đúng tiêu chuẩn của nhà sản xuất. Một bộ xích không đồng bộ với đĩa xích có thể làm lỗi tái diễn nhanh. Bài lỗi pa lăng xích điện cầu trục có thể giúp anh, chị đối chiếu thêm nhóm lỗi xích, phanh và điều khiển.

7. Quy trình xử lý pa lăng phát tiếng ồn bất thường theo 3 bước của SHM

Để tránh xử lý cảm tính, SHM thường khuyến nghị dùng khung 3 bước: xác định vấn đề, giải thích nguyên nhân gốc rễ và đưa ra giải pháp.